Anne de Graaf eindelijk aan het woord

 

In een New England huisje bovenop een idyllische heuvel vinden we de talentvolle onderzoeksjournaliste Anne de Graaf. De herfst geeft het bladerdak op de heuvel een eigenzinnige kleur, een karaktertrek die we ook bij haar terugvinden. Ze werd neergehaald maar nu staat ze er weer, sterker dan ooit tevoren. Anne de Graaf (44) treedt uit de schaduw.

In De Morgen van 8 mei 2004 verscheen een reportage van toenmalige De Morgen-journaliste Anne de Graaf over een geheime vergadering van het Antwerpse gerecht en de politiediensten. Er dreigde namelijk een terroristische aanslag op een evenement in de toen nog in aanbouw zijnde Antwerpse spoortunnel. Naar aanleiding van dit artikel werden de nummers van de in- en uitgaande telefoongesprekken van Anne de Graaf geregistreerd van 23 maart 2004 tot 8 mei 2004. Dit op bevel van de Antwerpse onderzoeksrechter Bruno de Hous en in het kader van een onderzoek naar de mogelijke schending van het beroepsgeheim door de Antwerpse politie.

Hoe hebt u ontdekt dat uw telefoon werd afgetapt?

de Graaf: “Twee agenten van het controlecomité voor de Politiediensten zijn het mij een jaar nadien zelf komen vertellen. Volgens mij worden de telefoons van duizenden mensen afgetapt, we mogen daar niet naïef in zijn. Het gebeurt nog steeds, maar het wordt gewoon niet meer gezegd. Ik snap in de eerste plaats al niet waarom ze het mij eigenlijk zijn komen zeggen. Als ze het mij niet hadden verteld, dan kon iedereen gewoon in zijn eigen wijsheid voortleven.”

Wanneer hebt u beslist juridische actie te ondernemen? Was dat in samenspraak met De Morgen?

“We zijn samen naar de burgerlijke rechtbank getrokken om schadeloosstelling te vorderen voor de onwettige telefoonregistratie. Op zo’n moment ben je verschrikkelijk gekwetst en ontredderd. Je bent trots dat je met je baas dat proces mag inleiden en dat je kan terugslaan.

Niemand was gealarmeerd tot de krant De Morgen besloot de noodklok te luiden. Men organiseerde een persconferentie over de flagrante schending van het bronnengeheim en opende de krant met deze zaak. Ze wilden scoren.”

“Ik kan en mag niet ontkennen dat ik zelf een rol gespeeld heb, want je denkt tegelijk ‘shit’ en ‘wauw’ bij de gedachte dat jouw krant je fel verdedigt en de zaak op de eerste pagina zet. Ik was niet strategisch en sluw genoeg om te redeneren van: “goed, ik dien een klacht in maar maak er verder geen reclame over in mijn eigen belang. Indien het me nog eens zou overkomen, dan had ik gedreigd met ontslag. Als er geen publiciteit rond komt, weet ook niemand het.”

Hoe groot zag je jouw slaagkansen?

“Zelf wou ik helemaal niets bereiken met de rechtszaak want het was niet mijn idee. In mijn boosheid besefte ik gewoon niet dat mijn netwerk voorgoed was opgeblazen. Mijn hele systeem is kapot. Dit is niet het resultaat van de rechtszaak maar door de publiciteit in de kranten. Het is in alle kranten verschenen dat mijn telefoon gedurende zo’n lange tijd werd afgeluisterd. Niemand zal het nog in zijn hoofd halen om mij te bellen. Ik heb mijn telefoonnummer zelfs in de krant gezet uit pure wanhoop, om mensen te stimuleren mij op te bellen als ze tips hadden.”

In het vonnis staat dat u, als onderzoeksjournaliste, morele schade heeft geleden door de identificatie van uw bronnen maar van materiële schade is er volgens het gerecht geen sprake. De Belgische Staat werd uiteindelijk verplicht 500 euro morele schadevergoeding te betalen, zowel aan De Morgen als aan u. Bent u tevreden met dit vonnis?

“Absoluut niet, het is echt schandalig. Ik ben mijn job bij De Morgen kwijtgeraakt waardoor ik wel degelijk loonsverlies heb geleden. Veel bronnen hebben zich tegen mij gekeerd of weigeren nog als bron te fungeren. Het vertrouwen van mijn informanten is enorm geschaad. 500 euro morele schadevergoeding is veel te weinig. Zeker omdat ik ook geen emotionele begeleiding kreeg. Bij Sanoma Magazines waar ik nu werk staat er permanent een team van drie psychologen klaar om je op te vangen.”

Hoe bent u uw job kwijtgeraakt bij De Morgen?

“De Morgen heeft me ontslagen. Er werd eerst geen precieze reden gegeven voor mijn ontslag. Ze hebben dan uiteindelijk op mijn ontslagbrief geschreven, -ik herinner het me niet meer letterlijk-: ‘Anne de Graaf kon zich niet vinden in de lijn van de krant, ze past niet meer in het toekomstperspectief van De Morgen omdat ze andere waarden heeft etc.’”

“Ze hebben geen moment getwijfeld aan mijn professionele kwaliteiten, het was een persoonlijke kwestie. Welke kwestie het ook was, ze wisten dat het ongelooflijk oneerlijk was anders hadden ze geen minnelijke schikking geregeld. Want zelfs na de zaak publiceerde ik artikels van hoog niveau, weliswaar over andere onderwerpen. Ook zijn er nog tientallen lezersbrieven toegekomen op de redactie over mijn zaak. ”

Heeft deze heel zaak uw geloof als onderzoeksjournaliste aangetast?

“Ik geloof alleszins niet meer in het Belgische perssysteem. De pers neemt in dit land maar al te vaak een loopje met de persvrijheid en onafhankelijke journalistiek. Ik weet nog niet of ik moet afkicken van mijn passie voor onderzoeksjournalistiek omdat ik walg van het juridische systeem in België. Ik zal de journalistiek nooit laten vallen, maar ik wil niet meer ondergronds gaan in België. In Nederland doe ik het nu wel terug. De systematiek terugvinden van het onderzoeken en het opnieuw opbouwen van een netwerk is niet zo moeilijk, maar ik ben nu meer op mijn hoede. Ik wil niet weer aan de deur staan binnen tien jaar.”

“De Morgen heeft nu trouwens het proces gewonnen van Onkelinx en weer word ik niet aan het woord gelaten. Dat raakt me enorm.”

Ziet u grote verschillen met de geschreven pers in Nederland?

“Zeker en vast. In Nederland werken ze meer volgens de Amerikaanse en Britse principes. Als er geen tijd meer is om artikel op tijd af te leveren, dan word je gestimuleerd door de hoofdredacteur om het beste uit jezelf te halen en de bulk met het grote nieuws door te sturen. Zij zullen de informatie wel editen op de manier die jij voor ogen hebt, met de juiste structuur. Men maakt daar een mooi geheel van. Er wordt ook niet over koppen gediscussieerd want daar is geen tijd voor. In België verwachten ze dat je op de valreep een foutloos artikel doorstuurt dat dan nog op het niveau van Hugo Claus is geschreven; met vermoeidheid wordt dan ook geen rekening gehouden.”

“In Nederland hebben ze ook een sociaal vangnet voorzien achter de frontlijnjournalisten. Er staan meerdere psychologen klaar om je te begeleiden en de hoofdredacteurs nemen tenminste de tijd om twee tot drie uur naar je te luisteren. In België is er geen sprake van sociale assistenten of meldpunten.”

Door uw zaak kwamen de onderhandelingen over het wetsontwerp ter bescherming van het journalistieke bronnengeheim in een stroomversnelling. Bent u daar blij om?

“De eer die ik heb is dat dit niet meer kan gebeuren, enfin de illusie, want het gebeurt nog steeds. Het wordt alleen niet meer gezegd.”

“Er zijn nu ook twee journalisten van De Telegraaf in de gevangenis beland omdat ze hun bronnen niet willen vrijgeven. Ongelooflijk.”

Hoe ziet de toekomst eruit voor Anne de Graaf?

“Ik kom uit een heel diep dal, maar ik heb de afgelopen jaren veel geleerd. Ik zal me niet meer laten misbruiken. Ik ben nu door mijn proefmaand bij Sanoma Magazines in Nederland en heb daar een contract tot eind februari. Ik heb ook een heleboel freelancercontracten, o.a. dankzij de Noord-Zuid persprijs (Anne De Graaf won de derde Noord-Zuid persprijs met haar artikel African Euthanasia, dat op 1 december 2006 in de krant De Morgen verscheen, nvdr). Ik blijf de dingen zeggen zoals ze zijn, maar ik wil op voorhand weten waaraan ik begin.”